L Tipi Matris (5x5) Risk Değerlendirme Rehberi
İş sağlığı ve güvenliğinde en yaygın kullanılan kalitatif risk değerlendirme yöntemini tüm detaylarıyla, örnek hesaplamalarla ve sektörel uygulamalarla öğrenin.
L Tipi Matris (veya 5x5 Matris), iş yerlerindeki tehlikeleri ve bu tehlikelerden kaynaklanan riskleri değerlendirmek için kullanılan en yaygın ve anlaşılır yöntemlerden biridir. Adını, olasılık (P - Probability) ve şiddet (S - Severity) parametrelerinin kesişiminden oluşan “L” şeklindeki grafik görüntüsünden alır.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında, tüm işverenlerin risk değerlendirmesi yaptırması zorunludur. L tipi matris, özellikle küçük ve orta ölçekli işletmeler (KOBİ) için ideal bir yöntemdir çünkü:
- Uygulaması kolay ve hızlıdır
- Matematiksel formül gerektirmez
- Görsel olarak anlaşılır sonuçlar sunar
- Ekip çalışmasına uygundur
Risk Formülü
L tipi matriste, Fine-Kinney'den farklı olarak Frekans (Maruz Kalma) parametresi kullanılmaz. Risk skoru, sadece iki parametrenin çarpımıyla hesaplanır ve 1-25 arasında bir değer alır.
1. Olasılık (Probability) Değerleri
Tehlikeli bir olayın veya durumun gerçekleşme ihtimalini ifade eder. 1 (çok düşük) ile 5 (çok yüksek) arasında puanlanır.
| Değer | Olasılık | Açıklama |
|---|---|---|
| 1 | Çok Düşük | Neredeyse imkansız, yılda bir bile olmaz |
| 2 | Düşük | Olası ama pek muhtemel değil, yılda birkaç kez |
| 3 | Orta | Olabilir, ayda birkaç kez görülebilir |
| 4 | Yüksek | Muhtemel, haftada birkaç kez görülür |
| 5 | Çok Yüksek | Beklenir, her gün veya her işlemde olabilir |
2. Şiddet (Severity) Değerleri
Tehlikeli bir olay gerçekleştiğinde meydana gelebilecek zararın büyüklüğünü ifade eder. 1 (önemsiz) ile 5 (felaket) arasında derecelendirilir.
| Değer | Şiddet | Olası Sonuç |
|---|---|---|
| 1 | Önemsiz | Hafif yaralanma, ilk yardım yeterli, iş günü kaybı yok |
| 2 | Az Ciddi | Hafif yaralanma, 1-3 gün iş günü kaybı |
| 3 | Ciddi | Orta şiddette yaralanma, tedavi gerekir, iş günü kaybı |
| 4 | Çok Ciddi | Ağır yaralanma, kalıcı sakatlık riski, uzun tedavi |
| 5 | Felaket | Ölüm veya birden fazla kişide kalıcı sakatlık |
3. L Tipi (5×5) Risk Matrisi Tablosu
Aşağıdaki tabloda, her bir olasılık ve şiddet kombinasyonunun risk skorunu görebilirsiniz. Renkler, riskin kabul edilebilirlik seviyesini gösterir:
4. Risk Skorlarının Değerlendirilmesi
1-4 → Kabul Edilebilir
Riskin kontrolü için acil önlem gerekmez. Mevcut kontroller izlenerek korunmalıdır.
5-9 → Tolere Edilebilir
Risk izleme altında tutulmalı, fırsatçı önlemler alınmalıdır. Orta vadeli aksiyon planı oluşturulmalıdır.
10-16 → Önemli Risk
Risk azaltma önlemleri planlanmalı ve uygulanmalıdır. Kısa vadede (1-3 ay) aksiyon gerektirir.
17-25 → Kabul Edilemez
Derhal müdahale! İş durdurulabilir. Risk azaltılmadan çalışmaya devam edilmemelidir.
5. Hangi Sektörlerde Kullanılır?
L tipi matris, basitliği ve esnekliği sayesinde hemen hemen tüm sektörlerde kullanılabilir. Özellikle aşağıdaki sektörlerde yaygın olarak tercih edilmektedir:
İnşaat
Yüksekte çalışma, kazı işleri, vinç operasyonları
Kimya
Tehlikeli madde depolama, proses güvenliği
İmalat
Makine güvenliği, ergonomik riskler
Sağlık
Biyolojik riskler, radyasyon güvenliği
Madencilik
Yeraltı çalışmaları, göçük riskleri
Ofis
Ergonomi, elektrik güvenliği, yangın
Neden bu sektörlerde tercih ediliyor? L tipi matris, özellikle tehlike sayısının fazla olduğu ve hızlı değerlendirme yapılması gereken ortamlarda idealdir. Karmaşık matematiksel hesaplamalar gerektirmediği için saha personeli tarafından da kolayca uygulanabilir.
6. Örnek Hesaplamalar
Farklı senaryolar üzerinden L tipi matris hesaplama örneklerini inceleyelim:
Örnek 1: İnşaat Şantiyesinde Yüksekten Düşme
Bir inşaat şantiyesinde iskele üzerinde korkuluk olmadan çalışan işçiler için risk değerlendirmesi:
Alınması gereken önlemler: Korkuluk sistemleri, güvenlik ağları, düşme önleyici KKD (paraşüt tipi emniyet kemeri), çalışanların eğitimi.
Örnek 2: Ofis Ortamında Ergonomik Risk
Uzun süreli bilgisayar başında çalışan personelde bel ve sırt ağrısı riski:
Alınması gereken önlemler: Ergonomik koltuk ve masa, monitor yükseklik ayarı, düzenli mola, egzersiz eğitimi.
Örnek 3: Kimya Laboratuvarında Kimyasal Sıçrama
Asit ile çalışırken koruyucu ekipman kullanılması durumunda sıçrama riski:
Mevcut kontroller: Koruyucu gözlük, yüz siperi, asit dayanıklı eldiven, çeker ocak, acil durum göz duşu.
7. Fine-Kinney vs L Tipi Matris Karşılaştırması
Her iki yöntem de yaygın olarak kullanılmaktadır. Hangisinin seçileceği, iş yerinin büyüklüğüne, tehlike tipine ve değerlendirme ekibinin deneyimine bağlıdır.
| Özellik | L Tipi Matris | Fine-Kinney |
|---|---|---|
| Parametre Sayısı | 2 (P × S) | 3 (P × F × S) |
| Skor Aralığı | 1 - 25 | 1 - 10.000 |
| Uygulama Hızı | Hızlı | Orta |
| Detay Seviyesi | Orta | Yüksek |
| Maruz Kalma Faktörü | Yok | Var |
| Önerilen Kullanım | KOBİ, hızlı tarama | Büyük işletme, detaylı analiz |
Hangi Yöntemi Seçmeliyim?
- • L Tipi Matris: Hızlı tarama, az tehlikeli işyerleri, KOBİ'ler için idealdir.
- • Fine-Kinney: Tehlikeli işyerleri, detaylı analiz gereken durumlar, mevzuat denetimleri için tercih edilir.
8. Avantajları ve Dezavantajları
Avantajları
- ✓Basit ve anlaşılır, herkes uygulayabilir
- ✓Görsel matris sayesinde sonuçlar kolayca yorumlanır
- ✓Hızlı uygulanabilir, zaman tasarrufu sağlar
- ✓Ekip çalışmasına ve beyin fırtınasına uygundur
- ✓Mevzuata uygun ve denetimlerde kabul görür
Dezavantajları
- ✗Maruz kalma süresi (frekans) hesaba katılmaz
- ✗Subjektif değerlendirmelere açıktır
- ✗Karmaşık tehlikeler için yetersiz kalabilir
- ✗Skor aralığı dar olduğu için ince ayrım zorlaşır
Özet
L tipi matris (5×5 Matris), basitliği ve uygulanabilirliği ile özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerde tercih edilen etkili bir risk değerlendirme yöntemidir. İki temel parametre (Olasılık ve Şiddet) kullanarak riskleri 1-25 arasında puanlar ve görsel bir matris üzerinde sunar.
Daha detaylı analizler için Fine-Kinney metodunu tercih edebilir veya her iki yöntemi birlikte kullanarak kapsamlı bir risk değerlendirmesi yapabilirsiniz.
Dijital Araçlarla Risk Değerlendirmesi
Manuel hesaplamalar zaman alıcı olabilir. İSG Pratik platformunda hem L tipi matris hem de Fine-Kinney metodunu kullanarak saniyeler içinde risk değerlendirmesi yapabilir, profesyonel PDF raporları oluşturabilirsiniz.
İSG'de Yapay Zeka Dönemi Hakkında Bilgi Alın