İnşaat Sektörü İSG Rehberi
Bina, yol, köprü, tünel, baraj ve altyapı yapımı; yıkım ve renovasyon işlerini kapsayan; yüksekte çalışma, kazı, vinç-iskele ve elektrik tehlikelerinin yoğun olduğu çok tehlikeli sınıf sektör.
Tipik Tehlikeler
Yüksekten Düşme
İskele, çatı, asansör boşluğu ve dış cephe çalışmalarındaki en ölümcül tehlike. SGK iş kazası ölümlerinin yaklaşık %32'sini oluşturur.
Malzeme Düşmesi
Üst kotlardan düşen tuğla, demir ve alet, alttaki çalışanlar için ölümcül risktir. Koruyucu tente ve baret zorunlu.
Kazı/Göçük
Şevsiz, payandasız kazılarda toprak göçmesi; özellikle 1.5 m'den derin kazılarda ölümle sonuçlanır.
Elektrik Çarpması
Şantiyede geçici tesisat, ıslak zemin ve topraklama eksikliği yüksek riskli ortam yaratır.
Vinç ve İskele Devrilmesi
Yanlış kurulum, aşırı yükleme ve zemin etüdü eksikliği büyük çaplı kazalara neden olur.
Toz, Gürültü ve Titreşim
Beton kırma, mermer kesme ve hilti kullanımında uzun süreli maruziyet meslek hastalığına yol açar.
Sektöre Özel Makine ve Ekipmanlar
İnşaat sektöründe yaygın kullanılan ekipmanların tanımı, kullanım amacı, bunlardan kaynaklı riskler ve alınması gereken İSG önlemleri.
Kule Vinci (Tower Crane)
Yüksek binalarda ağır malzeme kaldırma ve taşıma amaçlı sabit dik konstrüksiyon.
- •Devrilme — yetersiz zemin etüdü, fazla yükleme veya rüzgar (50 km/h üstü)
- •Yük düşmesi — sapan yıpranması, yanlış bağlama
- •Vinç kolunun çarpışması — komşu vinçler veya yapı elemanlarıyla
- •Operatör kabini düşmesi — bakım eksikliği
- ✓Operatör G1 (vinç) belgesi şart, periyodik sağlık muayenesi yapılır
- ✓Yıllık periyodik kontrol raporu (TS EN 13000) ve yük testi
- ✓Rüzgar anemometresi takılı, sınır aşımında otomatik kilitleme
- ✓Yetkisiz girişe karşı acil dur butonu ve uyarı sireni
- ✓Vinç koordinasyon planı — birden fazla vinçte çarpışma matrisi
Mobil Vinç (Lattice/Hidrolik)
Tekerlekli veya paletli, sahaya getirilen kaldırma ekipmanı.
- •Devrilme — payanda (outrigger) tam açılmamış
- •Yüksek gerilim hattına temas
- •Yük açısı sınır aşımı (boom angle)
- •Drum/halat kopması
- ✓Zemin etüdü ve yere LMI (Yük Moment Göstergesi) sensörü çalışır
- ✓Yüksek gerilim hattına en az 5 metre güvenli mesafe
- ✓Sertifikalı operatör + lift planı (lift plan) hazırlığı
- ✓Sapan/halat günlük göz muayenesi
Beton Pompası (Stationary/Mobile)
Beton harcının yüksek katlara veya uzun mesafelere pompalanmasını sağlayan ekipman.
- •Boru patlaması — yüksek basınç (70-120 bar)
- •Boru ağzının savrulması — tıkanıklık sonrası serbest kalma
- •Beton sıçraması göze/cilde
- •Elektrik çarpması — yüksek gerilim altında çalışma
- ✓Boru hattı her döküm öncesi basınç testi
- ✓Operatör ve son boru tutucu KKD (iş gözlüğü, eldiven, alev geciktirici)
- ✓Tıkanıklıkta basıncın tamamen düşürülmesi şart
- ✓Boom uzantısının elektrik hattından güvenli mesafede tutulması
İskele Sistemi (Çelik/H Tipi)
Yüksekte çalışma için kurulan ortogonal çelik konstrüksiyon.
- •İskele çökmesi — yanlış kurulum veya aşırı yükleme
- •Çalışan düşmesi — korkuluk/parmaklık eksikliği
- •Malzeme düşmesi — alttaki çalışanlara isabet
- •Rüzgar etkisi — bağlama (tie-in) yetersizliği
- ✓Sertifikalı iskele kurulumcusu ve kontrol formu (Etiketleme: yeşil/sarı/kırmızı)
- ✓8 m üzeri için inşaat mühendisi onaylı statik proje
- ✓Korkuluk, ara kuşak ve etek tahtası zorunlu
- ✓Süpürgelik (toe-board) malzeme düşmesini engeller
- ✓Haftalık denetim ve sonrası etiket güncelleme
Hidrolik Kazı Makinesi (Ekskavatör)
Toprak, kaya ve enkaz kazısı için kepçeli iş makinesi.
- •Çalışan ezilmesi — kör nokta (kuyruk dönüşü)
- •Kazı şevi göçmesi
- •Yer altı tesisatı (kablo, gaz, su) kesilmesi
- •Devrilme — eğimli zeminde dengesizlik
- ✓Operatör G2 (iş makinesi) belgesi, periyodik sağlık raporu
- ✓Saha içinde yaya-makine güzergah ayrımı, çevirme bariyer
- ✓Kazıya başlamadan önce yer altı haritası (AYKOME) talep edilir
- ✓Şev açısı toprak cinsine göre projelendirilir; 1.5 m üzeri kazıda tahkimat
- ✓Kör noktada yardımcı işaretçi (banksman)
Hilti / Beton Kırıcı (Pnömatik/Elektrikli)
Beton ve sert yüzeyi delme, kırma ve kesme için elde tutulan güç aleti.
- •El-kol titreşim sendromu (HAVS)
- •Gürültü maruziyeti (100+ dB(A))
- •Toz solunması (silikoz)
- •Geri tepme — kontrolden çıkma
- •Elektrik çarpması — kablonun hasar görmesi
- ✓Maksimum titreşim maruziyet süresi günde 2.5 saat
- ✓Antititreşim eldiven ve düşük titreşimli model tercih
- ✓Su püskürtmeli/emiş bağlantılı toz kontrolü
- ✓KKD: FFP3 maske, kulaklık, iş gözlüğü, baret
- ✓Periyodik el-kol titreşim ölçümü
Kişisel Sepetli Platform (Boom Lift / MEWP)
Operatör sepetinde yüksek erişim sağlayan, makara veya makaslı motorlu platform.
- •Sepet devrilmesi — eğimli zemin
- •Sepetten çalışan düşmesi
- •Elektrik hattına temas
- •Sıkışma — yapı elemanları arasında
- ✓IPAF (Uluslararası Platform Operatör) eğitimi şart
- ✓Sepete tam vücut emniyet kemeri ve şok absorber bağlanır
- ✓Zemin eğim göstergesi sınır içinde olmalı
- ✓Elektrik hattından 5 m güvenli mesafe
- ✓Yıllık A tipi periyodik muayene
Sık Görülen Uygunsuzluklar
- 1Korkuluksuz iskele veya platformda çalışma
- 2Kişisel düşme önleyici sistem (PFAS) eksikliği
- 3Elektrik panolarında kaçak akım rölesi olmayışı
- 4Yapı sağlık ve güvenlik planı (SGP) eksikliği
- 5Acil çıkış güzergahlarının malzemeyle bloke edilmesi
- 6İskele güvenlik belgesi olmadan kullanım
İlgili Mevzuat
- Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (RG: 05.10.2013)
- Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmasına Dair Yönetmelik
- 6331 sayılı İSG Kanunu
- Yapı İşlerinde Çalışanların Kişisel Koruyucu Donanım Kullanımı Hakkında Tebliğ
İlişkili Terimler
Risk Değerlendirmesi
İşyerindeki tehlikelerin sistematik olarak belirlenmesi, analiz edilmesi ve risk skorlarına göre önlem alınması sürecidir. 6331 sayılı kanunun 10. maddesi gereği zorunludur.
Kişisel Koruyucu Donanım (KKD)
Çalışanı, yaptığı iş sırasında bir veya birden fazla riske karşı korumak amacıyla kişi tarafından giyilen, takılan veya tutulan donanımlardır. Koruma hiyerarşisinde son katmandır.
Baret (Koruyucu Başlık)
Başı düşen cisim ve darbeye karşı koruyan, EN 397 standardına uygun KKD'dir.
Emniyet Kemeri (Tam Vücut)
2 metre ve üzeri yükseklikte çalışmada düşmeyi önleyen veya frenleyen tam vücut paraşüt tipi kemer.
İskele Emniyeti
Yapı işlerinde kullanılan iskelelerin kurulum, kullanım ve sökümünde alınması gereken güvenlik önlemleri.
Yüksekten Düşme
İnşaat, enerji ve bakım işlerinde en ölümcül tehlike — 2 m ve üzeri yükseklik düşmeleri.
Yapı Sağlık ve Güvenlik Planı (SGP)
Yapı işverenin işe başlamadan önce hazırlatması gereken proje bazlı plan.
İş İzin Formu (PTW)
Yüksekte çalışma, kapalı mekan, sıcak iş, elektrik gibi yüksek riskli işlerin yazılı izin sistemi.