Kimya Sektörü İSG Rehberi
Kimyasal maddelerin üretimi, depolanması ve işlenmesi; ilaç, boya, gübre, plastik üretimini kapsayan; yangın, patlama, zehirlenme ve cilt-solunum maruziyetinin yoğun olduğu çok tehlikeli sektör.
Tipik Tehlikeler
Yangın ve Patlama
Parlayıcı sıvı/gaz depolama, statik elektrik ve ısı kaynakları büyük çaplı kazalara yol açar.
Toksik Maruziyet
Solvent, ağır metal ve organik bileşik solunumu akut/kronik zehirlenme ve meslek hastalıklarına neden olur.
Cilt Yanıkları
Asit-baz sıçraması, korozif madde teması derin yaralara yol açar.
Boğulma/Anoksik Ortam
Tank ve kapalı reaktörlerde oksijen yetersizliği — kapalı mekan çalışma izni şart.
Kimyasal Reaksiyon Kontrolsüzlüğü
Uygunsuz karıştırma, soğutma yetersizliği ve katalizör hatası — runaway reaction.
Sektöre Özel Makine ve Ekipmanlar
Kimya sektöründe yaygın kullanılan ekipmanların tanımı, kullanım amacı, bunlardan kaynaklı riskler ve alınması gereken İSG önlemleri.
Kimyasal Reaktör (Batch/Continuous)
Kimyasal reaksiyon için sıcaklık, basınç ve karıştırma kontrolü olan kapalı tank.
- •Runaway reaction — soğutma yetmezliğinde kontrolden çıkan ekzotermik reaksiyon
- •Yüksek basınç patlaması
- •Toksik gaz kaçağı (klor, amonyak, CO)
- •Korozyon kaynaklı sızıntı
- ✓Çift termokupl, çift basınç sensörü ile yedekli sistem
- ✓Acil soğutma (quench) sistemi devreye anında girebilmeli
- ✓Emniyet ventili (PSV) ve rüptür diski, periyodik tartım kontrolü
- ✓HAZOP analizi ile sapma senaryoları çıkarılır
- ✓Reaktör girişi öncesi kapalı mekan iş izin sistemi
Distilasyon Kolonu
Sıvı karışımları kaynama noktası farkıyla ayıran dikey kolon.
- •Yangın/patlama — uçucu parlayıcı hidrokarbon
- •Sıcak yüzey yanığı (200-400°C)
- •Tıkanma kaynaklı basınç birikimi
- •Bakım sırasında benzen/aromatik gaz maruziyeti
- ✓ATEX 2 zone içinde olduğu için sadece Ex-proof ekipman kullanımı
- ✓Yangın algılama + köpük söndürme sistemi
- ✓Termal izolasyon ve sıcak yüzey uyarı tabelası
- ✓Bakım öncesi N2 ile pürjlama (inertization)
- ✓Yıllık periyodik kalınlık ölçümü (UT)
Endüstriyel Mikser / Karıştırıcı
Yüksek devirli motor ve pervane ile sıvıları homojen karıştıran ekipman.
- •Karıştırıcı miline kapanma — uzuv kaybı
- •Buhar/aerosol oluşumu — solunum
- •Statik elektrik kıvılcımı (organik solventte)
- •Mekanik conta sızıntısı
- ✓Kapak interlock — açıkken motor çalışmaz
- ✓Karıştırıcı tank topraklama (statik deşarj)
- ✓Acil dur butonu çalışan yakınında
- ✓Yerel havalandırma (LEV) buhar emiş
- ✓LOTO sırasında mil dönmesini engelleme
Pompa (Santrifüj/Pozitif Yer Değiştirmeli)
Sıvı transferi için motor-kuplaj-pervane veya piston sistemi.
- •Conta sızıntısı — toksik/parlayıcı sıvı kaçağı
- •Aşırı ısınma — kuru çalışma
- •Vibrasyon — kavitasyon kaynaklı arıza
- •Patlama (parlayıcı sıvıda)
- ✓Çift mekanik conta veya manyetik kavrama (zero-leak)
- ✓Düşük seviye sensörü ile kuru çalışmayı engelleme
- ✓ATEX bölgede Ex-rated motor
- ✓Periyodik titreşim analizi (1500-3500 RPM)
- ✓Sıvı seviye + sıcaklık trip sistemi
Storage Tank (Atmosferik/Basınçlı)
Hammadde, ara ürün veya bitmiş kimyasal depolanan büyük çelik kap.
- •Tank yangını/patlaması
- •Sızıntı + çevresel kirlilik
- •BLEVE (boiling liquid expanding vapor explosion)
- •Tank içinde kapalı mekan boğulma
- ✓Bund (containment) duvar — sızıntı kapsama
- ✓Yıldırım koruma sistemi (LPS) + topraklama
- ✓Soğutma sprinkler (komşu tank yangınında)
- ✓N2 blanketing — oksijen seviyesini düşürerek patlama önleme
- ✓İç bakım için iş izin formu + gaz ölçüm + can yeleği halatı
Endüstriyel Otoklav (Yüksek Basınçlı)
Yüksek sıcaklık ve basınç altında reaksiyon/sterilizasyon yapılan kapalı kazan.
- •Patlama — basınç sınır aşımı
- •Sıcak buhar/sıvı sıçraması
- •Conta arızası — kapı açılması
- •Operatör termal yanığı
- ✓PSV + rüptür disk yedekli emniyet sistemi
- ✓Kapı interlock — basınç sıfırlanmadan açılmaz
- ✓Periyodik tahribatsız muayene (UT, RT)
- ✓Operatör eğitim sertifikası şart
Acil Duş & Göz Duşu
Kimyasal sıçramasına anında müdahale için sabit duş ve göz banyosu.
- •Donma — açık alanda donmuş su
- •Erişim engeli — etrafa eşya yığılması
- •Bakım eksikliği — su akmaması
- ✓EN ISO 15001 standartlarına uygun (15 dk sürekli akış)
- ✓Haftalık akış testi ve kayıt
- ✓Soğuk iklimde anti-freeze ünitesi
- ✓Etrafında 1 metre boş alan, açık etiketleme
Sık Görülen Uygunsuzluklar
- 1Güvenlik bilgi formu (SDS) eksik veya güncellenmemiş
- 2Kimyasal etiketleme (GHS) yapılmamış
- 3Acil duş ve göz duşu çalışmıyor
- 4ATEX bölgesinde kıvılcım çıkaran ekipman kullanımı
- 5Patlama önleme dokümanı (PÖD) hazırlanmamış
- 6Kapalı mekan giriş prosedürü uygulanmıyor
İlgili Mevzuat
- Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda İSG Önlemleri Yönetmeliği
- Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (SEVESO III)
- CLP Tüzüğü ve SDS (Güvenlik Bilgi Formu) zorunluluğu
- Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Çalışanların Korunması Hakkında Yönetmelik (ATEX)
İlişkili Terimler
Risk Değerlendirmesi
İşyerindeki tehlikelerin sistematik olarak belirlenmesi, analiz edilmesi ve risk skorlarına göre önlem alınması sürecidir. 6331 sayılı kanunun 10. maddesi gereği zorunludur.
Kişisel Koruyucu Donanım (KKD)
Çalışanı, yaptığı iş sırasında bir veya birden fazla riske karşı korumak amacıyla kişi tarafından giyilen, takılan veya tutulan donanımlardır. Koruma hiyerarşisinde son katmandır.
ATEX (Patlayıcı Ortamlar)
Patlama riskli ortamlarda kullanılacak ekipman ve iş yöntemlerini düzenleyen direktif/yönetmelik.
SEVESO Direktifi
Büyük endüstriyel kaza riski taşıyan kuruluşların güvenlik raporu hazırlamasını zorunlu kılan direktif.
Güvenlik Bilgi Formu (SDS)
Kimyasal madde tedarikçisinin sağladığı, 16 bölümden oluşan ürün güvenlik bilgisi.
GHS Etiketleme
Kimyasalların küresel uyumlu sınıflandırma ve etiketleme sistemi (piktogramlar, H ve P ifadeleri).
Kapalı Mekan Çalışması
Sürekli çalışma için tasarlanmamış, oksijen yetersizliği ve toksik gaz riski olan alanlarda yapılan çalışma.
Parlayıcı ve Patlayıcı Maddeler
Parlama noktası 21°C altı sıvılar ve patlayıcı gaz/toz karışımları — ATEX kapsamı.