Madencilik Sektörü İSG Rehberi
Kömür, metal, taş, kum ve doğal kaynak çıkarımı; yeraltı/açık ocak operasyonlarını kapsayan; göçük, gaz, patlama, toz ve titreşim tehlikelerinin yoğun olduğu en yüksek riskli sektör.
Tipik Tehlikeler
Göçük ve Tahkimat Kaybı
Yeraltı tünellerinde tavan/yan duvar göçmesi — ölümcül kaza.
Grizu Patlaması
Metan gazı + kıvılcım — kömür madenlerinde büyük çaplı ölümler.
Karbonmonoksit ve Oksijen Eksikliği
Yangın sonrası CO ve havalandırma yetersizliği.
Pnömokonyoz
Silikoz, antrakoz gibi toz kaynaklı meslek hastalıkları.
Ekipman Devrilmesi
Açık ocaklarda kamyon-iş makinesi devrilmesi.
Patlatma Kaynaklı Risk
Erken/geç patlama, taş savrulması.
Sektöre Özel Makine ve Ekipmanlar
Madencilik sektöründe yaygın kullanılan ekipmanların tanımı, kullanım amacı, bunlardan kaynaklı riskler ve alınması gereken İSG önlemleri.
Yer Altı Lokomotifi (Battery/Diesel)
Dar tünelde malzeme/cevher/personel taşıyan elektrik veya dizel motorlu raylı araç.
- •Devrilme — ray bozukluğu
- •Çarpışma — personel veya malzeme ile
- •Dizel egzoz (DPM — diesel particulate matter) kanserojen
- •Pil kısa devresi — yangın
- ✓Operatör belgeli + sağlık raporu
- ✓Saatte maksimum 15 km/h sınırı
- ✓Otomatik fren + ölü adam pedalı
- ✓DPM filtre + CO/NO2 sensörü
- ✓Periyodik ray ve tekerlek kontrolü
Açık Ocak Damperli Kamyonu (Off-Highway Truck)
Açık ocaklarda 50-400 ton kapasiteli cevher/malzeme taşıma kamyonu.
- •Devrilme — eğimli sahada virajlar
- •Kör nokta — küçük araç/yaya çarpışması
- •Lastik patlaması (yüksek basınç + sıcaklık)
- •Operatör yorgunluğu (12 saat vardiya)
- ✓Saha trafik yönetim planı + radar/yedek kamera
- ✓Lastik basınç + sıcaklık izleme sistemi (TPMS)
- ✓Operatör periyodik göz/işitme muayenesi
- ✓GPS takip + hız sınırı
- ✓Yorgunluk algılama sistemi (yüz tanıma)
Hidrolik Yerinde Tahkimat (Powered Roof Support)
Yer altı oluğunda tavanı destekleyen hidrolik silindirli destek sistemi.
- •Tavan göçmesi — yetersiz destek
- •Hidrolik basınç patlaması (300-500 bar)
- •Yüksek sıcaklık + nem
- •Sıkışma — destekler arası
- ✓Periyodik basınç testi + sızıntı kontrolü
- ✓Sırasal hareket protokolü — desteklerden biri kalkmadan diğeri kalkmaz
- ✓Operatör tahkimat sınıfı sertifikası
- ✓Acil tahliye yolu sürekli açık
Patlatma Sistemi (Elektrikli/Nonel)
Kaya kırma için kontrollü patlayıcı yerleştirme ve ateşleme sistemi.
- •Erken/geç patlama
- •Taş savrulması (fly-rock) — uzak mesafeye
- •Toz + duman maruziyet
- •Şok dalgası ve gürültü
- •Yanlış paketleme — yangın
- ✓MAPEG belgeli ateşleyici (jelatinci)
- ✓Patlatma öncesi 500 m güvenli mesafe
- ✓Atış kontrol modülü çift onaylı
- ✓Atışsız (misfire) bekleme süresi 30 dk
- ✓Sismograf ile etki ölçümü
Ventilatör (Yer Altı Hava Sirkülasyonu)
Yer altı tünelinde hava akışı sağlayan büyük çaplı fan.
- •Ventilatör arızası — anoksik ortam
- •Yüksek gürültü 100+ dB(A)
- •Aşırı ısınma motor yangını
- •Çark koparak savrulma
- ✓Yedek (redundant) ventilatör — primary arızada otomatik devreye
- ✓Hava hız + metan sensörü ile interlock
- ✓Yıllık balans/titreşim ölçümü
- ✓Yangın algılama + CO2 söndürme
Self-Rescuer (Oksijen Kaçış Maskesi)
Yer altı maden kazasında 60 dk'ya kadar nefes sağlayan kişisel kaçış cihazı.
- •Cihaz arızası (yıllık tarih aşımı)
- •Yanlış kullanım — eğitim eksikliği
- •Mask yüze tam oturmaması
- •Sıcak çıkış havası — yanık
- ✓Tüm yer altı çalışanları cihaz taşır (kişisel)
- ✓Yıllık eğitim + acil tatbikat
- ✓Periyodik basınç/sızıntı testi
- ✓Yedek cihaz acil tahliye yolu boyunca depolar
Sık Görülen Uygunsuzluklar
- 1Metan ölçüm cihazı kalibrasyonsuz
- 2Acil tahliye prosedürü tatbik edilmemiş
- 3Tahkimat zamanında yapılmamış
- 4Self-rescuer (oksijen maskesi) yetersiz
- 5Sahip-altyüklenici koordinasyonu eksik
- 6Patlatma uzmanı belgesi yok
İlgili Mevzuat
- Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği
- 6331 sayılı İSG Kanunu — Maden için özel hükümler
- Maden Kanunu
- Patlayıcı Madde Tüzüğü
İlişkili Terimler
Risk Değerlendirmesi
İşyerindeki tehlikelerin sistematik olarak belirlenmesi, analiz edilmesi ve risk skorlarına göre önlem alınması sürecidir. 6331 sayılı kanunun 10. maddesi gereği zorunludur.
Kişisel Koruyucu Donanım (KKD)
Çalışanı, yaptığı iş sırasında bir veya birden fazla riske karşı korumak amacıyla kişi tarafından giyilen, takılan veya tutulan donanımlardır. Koruma hiyerarşisinde son katmandır.
Silikoz
Kristal silika tozunun uzun süreli solunması sonucu oluşan ölümcül akciğer hastalığı.
Pnömokonyoz
Mineral toz birikimi sonucu gelişen akciğer hastalıklarının genel adı (silikoz, antrakoz, asbestoz).
Grizu (Metan) Patlaması
Yer altı maden ocaklarında metan gazı + kıvılcım/açık alev sonucu büyük çaplı patlama.
Self-Rescuer (Kişisel Oksijen Maskesi)
Yer altı madende anoksik ortamda 60 dk'ya kadar nefes sağlayan kişisel kaçış maskesi.
Patlatma Uzmanı
Madencilik ve inşaatta patlayıcı kullanma yetkisine sahip MAPEG belgeli uzman.
Tahkimat
Yer altı tünellerinde tavan ve yan duvarların göçmemesi için yapılan destekleme.